Biện chứng là gì? Tìm hiểu về phương pháp biện chứng trong triết học

Biện chứng là gì?

Biện chứng là một phạm trù dùng để chỉ mối liên hệ, tương tác, chuyển hóa và vận động theo quy luật của các sự vật, hiện tượng trong tự nhiên, xã hội và trong tư duy. Từ biện chứng có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp cổ.

Có các loại hình biện chứng là biện chứng chủ quan và biện chứng khách quan.

• Biện chứng khách quan tồn tại ở thế giới vật chất, độc lập với ý thức con người.
• Biện chứng khách quan tồn tại trong nhận thức của con người, phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người.

Vậy luận biện chứng là gì? Luận biện chứng là một trong những phương pháp luận quan trọng của triết học. 

Phương pháp luận biện chứng là gì? Phương pháp luận biện chứng nhận thức các sự vật luôn có mối quan hệ, ràng buộc lẫn nhau, luôn trong trạng thái vận động và phát triển. Nguồn gốc của sự thay đổi là đấu tranh của các mặt đối lập để giải quyết mâu thuẫn nội tại của chúng.

Tư duy biện chứng là gì? Tư duy biện chứng là một hệ thống tổng hợp các nguyên tắc, các yêu cầu nền tảng được rút từ phép biện chứng: nguyên tắc toàn diện, nguyên tắc mâu thuẫn, nguyên tắc khách quan, nguyên tắc phân tích lượng và chất…

Phương pháp biện chứng là gì?

Phương pháp biện chứng xuất phát từ các cuộc đối thoại của hai hay nhiều người có ý kiến trái ngược nhau nhưng cùng mục đích thuyết phục người khác. Cũng cần phân biệt biện chứng và hùng biện. Hùng biện là bài diễn thuyết dài do một người đưa ra cũng nhằm mục đích thuyết phục người khác.

Như vậy giữa phương pháp biện chứng và hùng biện có điểm giống nhau là cùng mục đích thuyết phục người khác. Còn điểm khác nhau là phương pháp biện chứng là đối thoại của nhiều người còn hùng biện mang tính chất cá nhân.

Các giai đoạn phát triển của phương pháp biện chứng

Tuy duy con người có sự thay đổi theo từng giai đoạn trong lịch sử thì phương pháp biện chứng cũng vậy. Nó thể hiện trong triết học với ba giai đoạn phát triển.

Phép biện chứng tự phát

Các nhà biện chứng thời kỳ này đã thấy các sự vật, hiện tượng của vũ trụ sinh thành, biến hóa trong những mối liên hệ vô tận. Song những gì họ thấy được chỉ là do quan sát, chưa qua nghiên cứu hay thực nghiệm.

Đặc điểm của phép biện chứng tự phát là mang tính ngây thơ, chất phác của thời kỳ Cổ đại. Nó mang tính trực giác, dựa trên sự quan sát thế giới chứ chưa thể trở thành quan điểm hệ thống để nhìn nhận thế giới.

Mặc dù vậy, những quan điểm ban đầu mang tính hệ thống này cũng chính là tiền đề cho triết học duy vật biện chứng sau này nghiên cứu sự vận động của thế giới.

Phép biện chứng duy tâm

Người khởi đầu của phép biện chứng này là I. Kant và người hoàn thiện là Hêghen, hai nhà triết học trong triết học cổ điển Đức.

Theo họ biện chứng ở đây bắt đầu từ tinh thần và kết thúc ở tinh thần. Và trong quan niệm của họ thế giới hiện thực chỉ là sự sao chép ý niệm. Nên đây được gọi là biện chứng biện chứng duy tâm.

Phương pháp này chưa nhìn nhận được sự vật và con người như chính sự phát triển thực tế của nó.

Phép biện chứng duy vật.

C.Mác và Ph.Ăngghen đã xây dựng phép biện chứng duy vật, sau đó được V.I.Lênin phát triển. Phép duy vật đã gạt bỏ tính chất thần bí, kế thừa những hạt nhân hợp lý trong phép biện chứng duy tâm để xây dựng phép biện chứng duy vật.  Tính cách của học thuyết này nói về mối liên hệ phổ biến và về sự phát triển dưới hình thức hoàn bị nhất.

Biện chứng duy vật khẳng định thế giới vật chất tồn tại khách quan, không phụ thuộc vào ý thức con người. Các sự vật luôn vận động chuyển hóa, cái cũ mất đi và cái mới được hình thành nên tư duy con người sẽ luôn vận động để phù hợp với thế giới vật chất.

Phép biện chứng duy vật được tạo thành từ hai nguyên lý, ba quy luật và sáu cặp phạm trù.

• Hai nguyên lý đó là nguyên lý về sự phát triển và nguyên lý về các mối quan hệ phổ biến.
• Ba quy luật gồm quy luật về lượng và chất, quy luật mâu thuẫn, quy luật phủ định.
• Có sáu cặp phạm trù đó là nguyên nhân và kết quả, tất nhiên và ngẫu nhiên, nội dung và hình thức, cái riêng và cái chung, bản chất và hiện tượng, khả năng và hiện thực.

Khi chúng ta nắm được những nội dung trên tức là chúng ta có thể hiểu được những giá trị cốt lõi của phép biện chứng duy vật. 

So sánh phương pháp biện chứng và phương pháp siêu hình

Tìm hiểu về phương pháp siêu hình

Phương pháp siêu hình là gì?

Đây là phương pháp xem xét sự vật, hiện tượng trong trạng thái đứng yên, không biến đổi, độc lập, không có mối liên hệ nào. Ở phương pháp này người ta quên mất rằng sự vật luôn biến đổi. Nếu có thừa nhận sự biến đổi thì cũng chỉ cho rằng sự vật chỉ tăng hoặc giảm về số lượng mà thôi. 

Phương pháp này cho rằng muốn xem xét đối tượng thì phải tách rời nó khỏi chỉnh thể và do vậy không đánh giá được sự vật một cách tổng quát. Phương pháp này cũng không thừa nhận mâu thuẫn nội tại bên trong sự vật thúc đẩy sự phát triển.

Sự đối lập giữa phương pháp siêu hình và phương pháp biện chứng là gì?

Như vậy , khi tìm hiểu về phương pháp biện chứng và phương pháp siêu hình ta thấy sự đối lập giữa hai phương pháp triết học này.

• Phương pháp siêu hình nhìn nhận sự vật trong mối quan hệ riêng lẻ, tách rời. Các sự vật, hiện tượng không có mối liên quan nào cả. Nói cách khác nó bị cô lập trong phương pháp siêu hình.
• Phương pháp biện chứng lại đặt sự vật trong mối liên hệ không thể tách rời. Giữa chúng luôn có sự tương tác, liên hệ và phát triển.

Ví dụ: Nghiên cứu về nguồn gốc con người phương pháp biện chứng giải thích về sự tiến hóa từ vượn người thành người qua các giai đoạn. Còn phương pháp siêu hình thì cho rằng con người do thượng đế tạo ra.

Về hiện tượng mưa phương pháp biện chứng thấy rằng đó là hệ quả của việc bốc hơi, ngưng tụ của nước. Còn phương pháp siêu hình cho rằng mưa là do thượng đế.

Như vậy, phương pháp siêu hình chỉ đánh giá sự vật trong một phạm vi hẹp, có tính riêng lẻ. Phương pháp biện chứng xem xét sự vật đúng như bản chất, đúng sự phát triển của nó trong không gian và thời gian.

Lời kết

Hi vọng qua bài viết này bạn đã hiểu biện chứng là gì? Hiểu được một số  vấn đề liên quan đến phương pháp biện chứng trong tư duy. Triết học là môn khoa học khá hấp dẫn nhưng cũng vô cùng trừu tượng. Nắm được các quy luật của triết học bạn sẽ lý giải được rất nhiều vấn đề trong cuộc sống. Chúc các bạn thành công.