Tôn Tẫn là ai? Vị quân sư tàn tật vang danh thời Chiến quốc

Tôn Tẫn là học trò của Quỷ Cốc Tử?

Theo "Sử ký" ghi lại Tôn Tẫn là hậu duệ của Tôn Vũ một bậc thánh về binh pháp trong thời Trung Quốc cổ đại. Cái tên của Tôn Tẫn cũng có lai lịch rất thú vị và ai cũng muốn được khám phá. Trong thời xưa, "tẫn" có nghĩa là một hình phạt nặng nề mà người phạm tội sẽ bị khoét xương bánh chè ở đầu gối vô cùng đau đớn. Theo lời của nhiều người kể lại, thầy giáo của Tôn Tẫn là Quỷ Cốc Tử đã tiên đoán được cuộc đời Tôn Tẫn sẽ xảy ra chuyện éo le vậy nên đã đặt cái tên Tôn Tẫn cho ông. Tuy nhiên, nhiều người cũng cho rằng căn bản Tôn Tẫn là người "không có tên" nên người đời sau đã đặt cho ông cái tên này.

Truyền thuyết kể rằng, Quỷ Cốc Tử là thầy giáo của Tôn Tẫn có tên là Vương Minh Hử, hiệu là Huyền Vi Tử, người nước Vệ, ông thường ở ẩn trong Quỷ Cốc để lấy thuốc và tu đạo nên nhiều người đã đặt cho ông cái tên Quỷ Cốc tiên sinh. Trong "Sử ký" ghi lại chỉ có Tô Tần và Trương Nghĩa là đệ tử của Quỷ Cốc Tử, còn việc Tôn Tẫn và Bàng Quyên là đệ tử của Quỷ Cốc lại không đề cập tới. Đến thời nhà Minh, cuốn "Tôn Bàng diễn nghĩa" mới ghi chép lại Tôn Tẫn và Bàng Quyên là đệ tử của Quỷ Cốc Tử.

Tuy nhiên, khi Tô Tần sinh ra thì Bàng Quyên đã chết 5 năm trước vào năm 342 trước Công nguyên. Trong khi đó, nhiều người đã tính ra nếu Quỷ Cốc Tử thu nạp vài đồ đệ cách nhau mấy chục tuổi thì tuổi thọ của ông cũng phải lên đến ngưỡng 100, mà trong môi trường như vậy thì việc sống thọ là điều khó xảy ra. 

Hơn nữa, chưa có bằng chứng xác thực nào nói lên các mối quan hệ này nên nhiều người cho rằng triều nhà Minh chỉ truyền tai nhau như vậy, khả năng tác giả cuốn sách đã nhấn mạnh đến sự uyên bác, tài trí của Tôn Tẫn để ví von ông với những bậc thầy như Quỷ Cốc Tử như vậy.

Bị Bàng Quyên hãm hại

Trong truyền thống phương Đông, một người tốt bụng thì thường sẽ có một người ác làm nền cho người còn lại. Những người ác thì sẽ càng ác mà tốt thì càng tốt. Và ví dụ điển hình nhất là Tôn Tẫn và Bàng Quyên là đại diện cho bức tranh sáng tối đã được lưu truyền bao đời này. Trong đó cuốn "Tôn Bàng diễn nghĩa" được viết thời Minh ở Trung Quốc đã ghi lại toàn bộ diễn biến và mối quan hệ giữa Tôn Tẫn và Bàng Quyên. "Tôn Bàng diễn nghĩa" được viết dựa trên nguyên mẫu của cuốn sách "Sử ký" nhưng phát huy sức tưởng tượng đầy đủ hơn còn “Sử ký” thì ghi chép lịch sử chặt chẽ.

Trong Sử ký cũng ghi chép lại về quan hệ giữa Tôn Tẫn và Bàng Quyên rất đơn giản: "Tôn Tẫn từng cùng với Bàng Quyên học binh pháp". Trong các tài liệu hầu như không ghi chép thống nhất về nguyên nhân thù oán giữa hai người này mà chỉ ghi chung chung là Bàng Quyên ghen ghét đố kị với sự giỏi giang của Tôn Tẫn nên đã cho gọi Tôn Tẫn đến để nói chuyện. Sau đó, Bàng Quyên cũng sai người hãm hại sau lưng biến Tôn Tẫn thành người tàn tật.

Bàng Quyên cho rằng làm như vậy có thể loại bỏ Tôn Tẫn khỏi cuộc đời của mình nhưng Bàng Quyên không ngờ tới đã biến một người vốn có thể làm bạn trở thành một kẻ địch mạnh mà chính Bàng Quyên đã phải trả giá về sau. Nhiều người đặt ra câu hỏi tại sao Bàng Quyên không trực tiếp giết chết Tôn Tẫn, các giả thuyết được đưa ra có khả năng Bàng Quyên động lòng trắc ẩn hoặc đã đánh giá sai sức mạnh của đối phương. 

Trong cuộc đời Tôn Tẫn cũng phải kể đến hai quý nhân đã giúp đỡ ông rất nhiều. Một là sứ giả nước Tề người này không được sử sách ghi chép tên tuổi cụ thể, chỉ biết trong thời gian vị sứ giả này đến nước Ngụy, Tôn Tẫn đã cầu kiến với thân phận là tù nhân và nêu lên nguyện vọng muốn dùng thân mình đền đáp cho nước Tề. Chính vì thế, vị sứ giả này đã rất ngạc nhiên và lén lút mang Tôn Tẫn theo để giải thoát ông khỏi cảnh kìm kẹp.

Một quý nhân khác là đại tướng nước Tề có tên là Điền Kỵ đã tạo mọi điều kiện cho Tôn Tẫn có đất dụng võ. Trong thời đó việc có quan hệ với các bậc quan lớn rất được coi trọng, nếu như không có sự hỗ trợ lớn từ Điền Kỵ, thì Tôn Tẫn sẽ không có đất để dụng võ và cũng chỉ có thể "đánh trận trên giấy".

Những kế sách thiên tài của Tôn Tẫn

Kế sách đua ngựa

Điền Kỵ đã tìm đến Tôn Tẫn khi đua ngựa với Tề Vương, để nhờ ông bày cho kế sách. Tôn Tẫn đã chỉ ra ngựa của Điền Kỵ được chia làm 3 loại "hạ, trung, thượng", nên sử dụng cách dùng ngựa "hạ đẳng" của mình để đấu với ngựa "thượng đẳng" , dùng ngựa "thượng đẳng" của mình để đấu với ngựa "trung đẳng", dùng ngựa "trung đẳng" của mình để đấu với ngựa "hạ đẳng". Thông qua đó, có thể giành chiến thắng mà vẫn giữ được uy nghi cho đối phương. 

Đến nay, kế này của Tôn Tẫn vẫn thực sự được tán thưởng, ngay cả trong đánh trận cũng có ý nghĩa rất lớn vì ta không được khinh xuất địch mà phải có tính toán chu đáo, toàn diện, có tính đến trường hợp thất bại và chiến thắng không được tự kiêu. Với kế sách của Tôn Tẫn cho dù kẻ địch có quân đông, vũ khí tinh nhuệ đến mấy nhưng nếu chủ quan thì vẫn có thể bị thua trước quân ta. 

Với Tôn Tẫn, việc dùng trí tuệ để giành chiến thắng trong chiến tranh sẽ quyết định hơn rất nhiều so với việc dùng số đông áp đảo số ít. Điền Kỵ đã áp dụng kế sách của Tôn Tẫn và giành được chiến thắng vang dội, sau đó, ông đã tiến cử Tôn Tẫn với Tề vương để trở thành khách quý của Tề vương.

Kế vây Ngụy cứu Triệu

Đại tướng nước Ngụy là Bàng Quyên phất cờ khởi nghĩa tấn công nước Triệu. Lúc này nước Triệu đã cầu cứu nước Tề và lại thêm một lần nữa Tôn Tẫn đối đầu với Bàng Quyên nhưng ông không ra mắt trực tiếp mà long trọng tiến cử Điền Kỵ làm tướng chỉ huy. Mặc dù Điền Kỵ cầm quân xuất binh ra trận nhưng việc đánh địch thế nào luôn nghe theo Tôn Tẫn. Đương nhiên, Tôn Tẫn đã đưa ra chiến lược vây Ngụy cứu Triệu cho Điền Kỵ giúp cho nước Triệu thoát khỏi vòng vây. 

Tôn Tẫn nhận định nước Ngụy đã điều đến tiền tuyến lực lượng tinh nhuệ, để sơ hở tại hậu phương với đội quân toàn người già yếu. Thay vì giao tranh chính diện với quân Ngụy thì Tôn Tẫn đã chọn cách tấn công hậu phương lớn của chúng, buộc quân Ngụy quay về phòng thủ giải quyết được vấn đề trên tiền tuyến cho nước Triệu. Kế này với kế sách đua ngựa bày cho Điền Kỵ khá giống nhau, đều là tránh nơi địch mạnh đánh chỗ sơ hở. Điền Kỵ liền nghe theo dẫn quân tấn công thủ phủ Đại Lương của nước Ngụy để khiến Bàng Quyên lo lắng vội quay về bảo vệ thủ phủ. 

Kế giảm dần bếp ăn

Sau hơn 10 năm, nước Ngụy và nước Triệu liên kết tấn công nước Hàn, như thông lệ nước Hàn lại cầu cứu nước Tề. Đương nhiên, Tề Vương đã hỏi ý kiến của quần thần nhưng thực chất là muốn nghe ý kiến của Tôn Tẫn. Ngay lập tức ông đã cho rằng phải cứu viện vì nước Hàn rất gần với Tề, nếu nước Hàn bị diệt kẻ địch sẽ có cơ hội xuất hiện ngay tại cửa nhà nước Tề. Nhiều người cũng nhận định nếu như không có sự tham gia của nước Ngụy thì chưa chắc Tôn Tẫn đã "chủ chiến".

Bởi lẽ, nước Ngụy có Bàng Quyên mà đây chính là kẻ thù đối địch với Tôn Tẫn một thời nên ông cũng coi nước Ngụy là kẻ thù. Về phía Bàng Quyên thời điểm này thật sự muốn đánh một trận kết thúc với Tôn Tẫn để phân thắng bại. Dưới sức ép đó, Điền Kỵ và Tôn Tẫn đã tiếp tục dẫn quân tấn công Đại Lương, còn Bàng Quyên liều mạng đuổi theo phía sau để đánh một trận quyết chiến. Tôn Tẫn biết quân Ngụy vốn coi thường nước Tề cậy vào sự dũng mãnh nên mới huênh hoang như vậy. Vì thế, Tôn Tẫn đã lệnh cho đại quân dừng lại "nấu cơm" ở giữa đường với số lượng bếp ăn tăng lên từng ngày từ 100.000 bếp ăn đã tăng lên 500.000 bếp ăn vào ngày thứ hai và đến ngày thứ ba đắp 300.000 bếp ăn.

Bàng Quyên thấy vậy, cho rằng binh lực nước Tề có dấu hiệu suy yếu nên chắc chắn sẽ phải bỏ cuộc sớm nên Bàng Quyên đã lệnh cho quân sĩ cởi bỏ quân nhu, ăn mặc gọn nhẹ, tiến hành truy đuổi gấp gáp để bắt kịp nước Tề đánh vào thời điểm quân địch yếu thế. Tuy nhiên, đây chính là kế sách Tôn Tẫn vạch ra để "đợi quân địch mệt mỏi rồi tấn công". Tôn Tẫn đã bố trí thiên la địa võng ở khu vực Mã Lăng để chờ khi trời tối Bàng Quyên vừa đuổi đến đây đã gặp một cây lớn có ghi vài chữ nên đốt lửa để đọc chữ ai ngờ chính đốm lửa này đã giúp cho quân Tề nắm bắt được mục tiêu và bắn tên từ trên cao xuống như mưa khiến cho quân địch không kịp trở tay. Bàng Quyên bị trọng thương mới nhìn lại dòng chữ trên cây và ngỡ ngàng với dòng chữ "Bàng Quyên chết ở cây này". Sau đó, Bàng Quyên vừa xấu hổi vừa biết không thể thắng được Tôn Tẫn nên đã dùng đao tự kết liễu. Sau khi Bàng Quyên chết, Tôn Tẫn cũng đã mai danh ẩn tích không tham gia vào chuyện chiến sự. 

Tôn Tẫn xứng đáng là một trong những quân sư đáng nể tại thời chiến quốc, không thể phủ nhận những chiến công và kế sách hiển hách của ông vẫn còn giá trị đến thời điểm hiện tại với chiến lược kinh doanh của các công ty lớn.