Khảo cổ học là gì? Vén màn bí mật ngành khảo cổ học

Định nghĩa về khảo cổ học

Với niềm yêu thích ngành lịch sử dân tộc, những nhà khảo cổ học có thể vùi đầu hàng giờ vào những trang sách lịch sử, từ loài vượn cổ mô phỏng lại sự ra đời của loài người, xem hóa thạch của khủng long đến những mẫu đồ đá, đồ đồng thời nguyên thủy mà không biết chán. Ngành khảo cổ học là ngành học có mối liên hệ sâu sắc với các giá trị văn hóa, lịch sử của nhân loại và kiến giải về nguồn gốc của con người, chính mong muốn này đã đưa khảo cổ học trở thành một thuật ngữ quen thuộc với đời sống và là ngành mơ ước của không ít người trót nặng lòng với lịch sử và văn hóa dân tộc, nhân loại. Nhưng bạn hiểu thế nào về khảo cổ học?

Trên thực tế, ngành khảo cổ học là một ngành khoa học nghiên cứu về các nền văn hóa của con người qua quá trình phục chế, tìm hiểu tài liệu, phân tích các mẫu vật, khảo sát thực tế hay tìm hiểu các tài liệu liên quan trực tiếp đến ngành văn hóa học như kiến trúc tự nhiên, hài cốt và phong cảnh di chỉ được cho là có dấu hiệu của con người trong lịch sử.

Mục đích lớn nhất của khảo cổ học chính là đi tìm câu trả lời cho những thắc mắc về nguồn gốc, tiến trình và sự phát triển của con người; sự ra đời của các nền văn minh cùng bề dày lịch sử của những chúng, đồng thời xây dựng những nền tảng quan trọng cho thế hệ sau để thúc đẩy quá trình phát triển của kinh tế, xã hội, đặc biệt là du lịch văn hóa. Những khái niệm đầu tiên về khảo cổ học được đưa ra dựa trên cách hiểu của những tín đồ của các học giả Hy Lạp đã nghiên cứu về những vấn đề xảy ra trong quá khứ.

Họ cũng là những người đầu tiên đặt nền móng cho nền khảo cổ học hiện đại với hàng loạt công trình nghiên cứu và phát minh quan trọng và những lý giải cho căn nguyên ra đời của nền văn minh Hy Lạp - La Mã, nền văn minh lúa nước bên lưu vực sông Nin, những di chỉ của người vượn cổ ở khu vực Đông Phi và đảo Java Indonesia hay những thành phố cấm bị dung nham núi lửa chôn vùi vào những năm 79… Tất cả những điều thú vị đó tưởng chừng như bị lớp bụi thời gian phủ mờ nhưng đã được phục dựng lại và giúp trí tuệ nhân loại mở mang bởi thủy tổ của ngành khảo cổ học là nhà văn người Ý - Flavio Biondo cùng những người cộng sự và hậu thế của ông. Trở thành một ngành học chuyên nghiệp từ thế kỷ 20, đến nay, ngành khảo cổ học đã được đào tạo rất nhiều tại các trường Đại học, thậm chí ở những cấp học thấp hơn.

Hiện nay, hầu hết những người yêu thích và quyết tâm theo đuổi khảo cổ học đều được đào tạo văn bằng hoặc chứng chỉ hành nghề và làm việc chuyên nghiệp với tư cách là một nhà khảo cổ học hay chuyên gia khảo cổ tại các viện nghiên cứu lịch sử văn hóa. Là một ngành học “truy tìm nguồn gốc”, phục chế các giá trị văn hóa và liên quan đến nhiều lĩnh vực trong cuộc sống, khảo cổ học hiện đại đang được đào tạo tại Việt Nam và được chia thành 4 phân ngành chính gồm: khảo cổ học khoa học, khảo cổ học lịch sử, khảo cổ thí nghiệm và khảo cổ học văn hóa. 

Khám phá quy trình khảo cổ học hiện đại

Khảo cổ học đã vén màn bí mật về các giá trị văn hóa của dân tộc, nhân loại và nền văn minh của các vùng đất. Sự tò mò, mong muốn được khai mở những bí mật từ muôn đời của con người, nên có không ít tín đồ của ngành này bị thu hút bởi quy trình lật mở những bí mật đó. Quá trình bắt đầu tiến hành khảo cổ được thực hiện từ xa đến gần và sử dụng kết hợp các phương thức, công cụ từ thô sơ đến hiện đại. Thông thường một quá trình khảo cổ được các nhà khoa học, tiến sĩ tiến hành lần lượt qua 5 bước chính là: Quan sát từ xa, thăm dò thực địa, khai quật và sau khai quật.

Quan sát từ xa

Phần lớn những di chỉ khảo cổ hay những dấu tích của nền văn hóa từ thời nguyên thủy đều bị vùi lấp dưới những lớp trầm tích. Quan sát từ xa chính là quá trình quan sát các cổ vật từ phía xa bằng ảnh chụp vệ tinh. Sau khi xác nhận có dấu hiệu của các di chỉ, khảo cổ thì các nhà khoa học khảo cổ sẽ đến để khảo sát, ước lượng không gian di tích và khoanh vùng di tích đó.

Thăm dò thực địa

Bước tiếp theo trong quá trình khảo sát cổ vật là thăm dò thực địa. Quá trình này cho phép xác định những di vật trên những di chỉ. Phương pháp này có thể tiến hành bằng cách thăm dò bề mặt - nhà khảo cổ sẽ cố gắng dùng mắt nhìn để quan sát những mảnh ghép, yếu tố liên quan đến di vật có trên bề mặt trước khi khoanh vùng và xác định loại di vật là gì. Bên cạnh phương pháp cơ học này, còn có hai phương pháp phổ biến còn lại trong khảo cổ học bao gồm: Thăm dò vật lý - sử dụng sóng radar điện từ trường để xác định sự khác nhau giữa hai nền đất chứa di vật và không chứa di vật. Trong khi đó, đối với những vùng khó khảo sát như mặt nước hay đầm lầy thì phương tiện hay dùng để xét những dấu hiệu của di vật hay không gồm từ kế hải dương kế, Sonar quét đáy.

Khai quật

Những di chỉ rỗng là những vùng đất trải qua hai quá trình quan sát và thăm dò thực địa không có dấu hiệu khả quan. Còn đối với những di chỉ đã xác định được điểm chốt thì các nhà khảo cổ học sẽ tiến hành khai quật. Khai quật di tích là phần tiến hành tốn kém nhất và can thiệp sâu sắc bởi nhiều những loại máy cơ như máy xúc để san bằng mở rộng diện tích bề mặt. Tuy quá trình đặt ra nhiều nguy cơ di tích bị tàn phá nhưng đây là quá trình bắt buộc và phải được tiến hành một cách cẩn thận. Sau khi đào xới và nhận diện được một phần dấu hiệu của di vật thì công đoạn dùng máy xúc đã xong. Các nhà khoa học sẽ tiến hành khai quật bằng những công cụ thô sơ để bảo toàn tính toàn vẹn nhất có thể cho di vật. Những vùng đất được khai quật cùng với di vật sẽ được chụp ảnh, đo đạc, ghi chép và thường được giữ lại để làm tài liệu vĩnh viễn phục vụ cho nghiên cứu lâu dài.

Sau khai quật

Quá trình này khá tốn thời gian bởi không chỉ đơn giản là làm sạch các vật mẫu mà còn phải truy tìm nguồn gốc các di tích gắn liền với di vật và phục dựng lịch sử, sau đó tìm tài liệu nghiên cứu để giải thích cho sự ra đời của tích đó. Khi phát hiện ra những bức tượng bằng đất nung trong khu lăng mộ của Tần Thủy Hoàng thì việc nghiên cứu về lịch sử xoay quanh vị vua này cũng được “đào xới” để làm căn cứ đi giải thích cho sự ra đời của một số câu chuyện có thật hay biên soạn sách lịch sử.

Quá trình sau khảo cổ còn thêm một bước rất quan trọng nữa đó chính là mô phỏng, phục dựng những di tích, di chỉ dưới dạng đồ họa 3D sống động… có ứng dụng kỹ thuật cao.

Cơ hội việc làm của ngành khảo cổ học

Sự bùng nổ của Internet và những cơ hội đến từ các ngành kinh tế, khoa học tự nhiên, kỹ thuật… có thể bạn luôn mặc định rằng những lựa cơ hội đó không thuộc về những giá trị văn hóa, lịch sử và khảo cổ học. Bởi mọi người đều có suy nghĩ rằng cánh cửa nghề nghiệp của ngành này rất hẹp. Tuy nhiên, tính đến thời điểm hiện tại, khảo cổ học là ngành được xếp vào ngành học tiềm năng không chỉ tại Việt Nam mà ở nhiều nước trên thế giới. Giới chuyên gia của ngành này đang rất khát nhân lực. Là ngành khoa học thiên về xã hội nhưng khảo cổ học yêu cầu các chuyên gia trong ngành phải trang bị thật tốt niềm đam mê với các lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, đồng thời tổng hợp thêm những kiến thức vật lý, hóa học cùng khả năng ứng dụng công nghệ cao để tiến hành những cuộc khảo cổ dài, phức tạp trong tiến trình khai phá, lật mở bí mật xoay quanh những di tích văn hóa. Không những mở rộng các tri thức tổng hợp về xã hội, khám phá những điều thú vị về nguồn gốc con người phục vụ sự phát triển của nền dịch vụ - du lịch, khảo cổ học còn là một lựa chọn đầy hấp dẫn cho những người đam mê nó.

Theo thống kê của Glassdoor, tại Mỹ, các chuyên gia khảo cổ học - archeology đang được tuyển dụng với mức lương dao động từ 38.000-62.000 USD. Đây là mức lương tốt của một ngành thiên về khoa học xã hội như ngành khảo cổ. Tại Việt Nam, mức lương và chế độ đãi ngộ của ngành khảo cổ học đã được ghi cụ thể trong luật di sản. Đây chính là những cơ hội mới mà những tín đồ của ngành khảo cổ học phải bắt lấy để nắm bắt cơ hội nghề nghiệp cho bản thân. 

Học ngành khảo cổ học xong ra trường làm việc ở đâu?

Sau khi học xong không biết làm việc ở đâu là nỗi lo lắng không chỉ của riêng ngành khảo cổ. Là một ngành học vô cùng thú vị nhưng chính sự bão hòa của nền kinh tế thị trường đã có tác động mạnh đến xu hướng chọn ngành cũng như chọn nghề của các môn thuộc khoa học xã hội và nhân văn. Sau khi tốt nghiệp, bạn có thể đầu quân vào làm cho các viện nghiên cứu như Viện Hàn lâm Khoa học Việt Nam, Viện bảo tàng lịch sử Quốc gia, Ban quản lý các di tích hay các công ty du lịch - phòng du lịch văn hóa.

Tổng kết

Hy vọng rằng những thông tin ở xoay quanh “Khảo cổ học là gì” cũng như những vấn đề liên quan đến khảo cổ ở trên thật sự hữu ích với tất cả các bạn - những người đang có ý định theo đuổi đam mê trở thành chuyên gia khảo cổ học chân chính.